Šta sve čuva Narodni muzej Kruševac: Reljef sa predstavom Mitre, persijskog božanstva svetlosti

Mitraizam je naziv za religiju, odnosno kult indoiranskog božanstva Mitre, koji je uživao veliku popularnost na teritoriji Rimskog carstva od prvog do trećeg veka. Najverovatnije je na područje Carstva došao iz istočnih provincija (doneli su ga legionari). Najstariji pomen ovog kulta nalazimo kod istoričara Plutarha, koji pominje da su vojnici pontskog kralja Mitridata VI (119- 63. P. N. E), čije ime u bukvalnom prevodu znači „dar Mitre“, slavili ovaj kult na Kilikiji (jugoistok današnje Turske), 63. Godine pre Hrista

Mitraistička religija zasniva se na dualističkom učenju mazdaizma o stalnoj borbi između dobra (Ahura Mazda) i zla (Ariman). Mitra je svrstan među dobre duhove niže vrste, obuhvaćene nazivom Jazata. Zajedno sa Šraoša (Pobožnost) i Rašu (Pravda), on štiti duše pravednih kojima, na putu do raja, prete Ahrimanovi demoni.

U Avesti (svetim spisima starih Persijanaca), i indijskim Vedama, Mitra se pominje kao bog nebeske svetlosti, zaštitnik istine i onaj koji kažnjava nepravedne. Pre reforme stare politeističke religije, koju je izvršio Zaratustra negde između 1750. I 1200. Pre Hrista, Mitra je zauzimao jednu od najviših pozicija panteona. Dinastija Ahemenida koja je vladala Persijom od oko 550. do 330. pre Hrista vraća Mitri status božanstva i veliki deo stare slave.U spisima iz njihovog vremena poštuje se sveta trijada sačinjena od Ahura Mazde, Mitre i boginje Anahite. Kao bog ratnik, Mitra je smatran arbitrom vojnih pobeda, pa su vladari verovali da svoj položaj duguju Mitrinoj naklonosti, koja je ujedno i potvrda njihovog legitimnog prava na presto.

Istorijski značaj mitraizma potvrđuju njegova široka rasprostranjenost, podrška od strane nekoliko rimskih vladara i veliki broj artefakata sa razvijenom ikonografijom.

Kult boga Mitre u Rimskom carstvu

U Rimsko carstvo mitraizam je prvi put stigao preko pirata iz Kilikije, u drugom veku pre Hrista. Međutim, pravo širenje kulta nastupa tek krajem prvog veka, zahvaljujući velikom broju vojnika regrutovanih iz istočnih provincija, kao i sve većem prilivu robova iz tih oblasti.

Poklonici Mitre, kojima je data titula „nepobedivo Sunce“ (Sol Inviktus) postaju i pojedini rimski carevi. Ovaj kult uspostavio je car Aurelijan, 274. Godine. Dan u koji se slavio bog Sunca Sol Invictus ili Mitra, bio je nedelja- dies Solis (dan Sunca). U vreme vladavine cara Vespazijana (69 – 79) Mitrin kult zahvatio je ceo antički svet. Kult su po gradovima širili trgovci sa Istoka, a u graničnim područjima rimski legionari. U Karnuntumu (današnja Austrija) nađen je zapis koji svedoči da su Dioklecijan, Galerije i Licinije obnovili Mitrino svetilište. U svim delovima Rimskog carstva otkriveni su spomenici na kojima su prikazane razne scene iz mita o Mitri: kozmogonija, prvi Mitrini podvizi, borba i izmirenje sa Solom (bogom Sunca) i scena ubijanja bika (tauroktonijum).

Sledbenici mitraizma nisu ostavili pisanih tragova, te se jedini koliko toliko pouzdani podaci mogu dobiti zahvaljujući arheološkim artefaktima. Na osnovu pronađenih nalaza, donet je zaključak da je kult sinkretički kombinovao određene elemente dotadašnje grčko – rimske religije, pre svega preko misterijskih obreda, ali i hrišćanstva- kroz promovisanje „kreposnog života“ za kojeg sledi nagrada na drugom svetu.

Jedan od takvih je i nalaz reljefa sa predstavom Mitre iz sela Nozrine (opština Aleksinac), koji se čuva u Narodnom muzeju Kruševac. Spomenik prikazuje Mitru u trenutku tauroktonije- ubijanja bika iz čijeg je tela nastao živi svet.

Primetne su reljefne predstave zmije i psa. Delimično su očuvane figure dadofora (bakljonoše). Ispod osnovne predstave nalazi se pravougaoni prostor podeljen na četiri dela, sa prizorima iz Mitrine mitologije.

Istočnjački kult boga Mitre je tokom kasnoantičkog perioda raširen. Poštovali su ga carevi, senatori, vojska (legionari) i provincijski službenici.

Imperator Komod (180- 192) se toliko uživeo u Mitrine misterije da je slučajno ubio jednog od sledbenika kulta.

Dioklecijan (284- 305) je u Karnutumu (na istoku današnje Austrije) posvetio Mitri oltar. Car Julijan Otpadnik (360- 363) otvoreno je govorio da je Mitrik.

Mitra se javlja po pravilu tamo gde sedi rimska vojska, gde su rimske beneficijarske stanice i carinarnice. Ikone iz Mitrinog kulta pronađene su u kraju uz samu Južnu Moravu, koji gravitira rimskom naselju Prezidijum Pompeji kod Aleksinca (selo Ćićina i Rutevac).

Izvor/ Saznaj više: krusevacgrad.rs