Pamtenik: Ko je nama despot Stefan Lazarević

Despot je bio vrstan diplomata svoga vremena i razumeo se u tadašnju geopolitičku situaciju. Uvek je nastojao gledati sa kojom stranom je najbolje imati saradnju i vazalne odnose, sve zarad dobrobiti svog naroda. Bio je vazal, dobar i blizak saradnik sa Osmanlijama, Vizantincima i Ugarima, što pokazuje njegovu političku spretnost, koja ga, uz vrhunske militarne sposobnosti i zakonodavnu vlast svrstava među najbolje srpske srednjovekovne vladare, po mnogima čak i najboljeg i najsposobnijeg.

Večno razapet između surovih istina i veličanstvenih legendi srpski narod je kroz bolne vekove turske okupacije iz traženja utehe, makar u slavi predaka, pokušavao da se izbori sa svakodnevnim košmarima. Tako smo vremenom dobili arhijunake, arhiizdajnike i arhineprijatelje, koji su to uglavnom postajali dva-tri veka nakon zemaljskog bivstvovanja i njihov oreol uglavnom je zavisio od mašte narodnih pevača i pripovedača. Tako je knez Lazar postao car, Vuk Branković – izdajnik, a Jug Bogdan i njegovi sinovi – stvarni likovi… Ipak, ličnost oko čije uloge u istoriji i harizme se slažu gotovo svi tadašnji hroničari i sadašnji istoričari je pesnik, ratnik i državnik, sin Lazarev – despot Stefan Lazarević, prva istorijska ličnost rođena u Kruševcu.

Šta su zapravo relevantni istorijski zapisi o njemu i šta u njima piše – od Kosovskog boja pa do vremena kada je svoju vladavinu preselio na sever?
Otac o njemu izrekao proročke reči

Stefanovo rođenje nije zauzelo značajnije mesto u kultnim spisima o njegovom ocu.

Događaj je bio izuzetno važan za kneza Lazara, jer je naslednika dobio tek 1377. godine, u svojim poznijim godinama. Jedino najmlađi pisac, Andonije Rafail, ističe da se Stefan uručio roditeljima kao nalik biseru. Pisac je zatim naveo da je otac o njemu izrekao proročke reči svojim velmožama. Naznačio je takođe da se preko oca Stefan ukrasio dostojanstvom kneza, zahvaljujući čemu je vladao načelstvom srpske države.

Najviše konkretnih podataka o stanju u državi Lazarevića posle Kosovske bitke daje patrijarh Danilo III u svom delu „Slovo o Svetom knezu Lazaru“, za koje se pretpostavlja da je nastalo oko 1393. godine. Naglasio je kako su se neprijatelji sa svih strana pokrenuli na srpsku zemlju.

Precizirao je da je opasnost dolazila i iz Ugarske, a ne samo od Turaka. Videla se po njemu tada žalost i beda, a zemlju je zadesilo veliko razaranje, dok su plač i ridanje bili neutešni. Kneginja Milica je odbacila žensku nemoć i prihvatila se muške dužnosti, jer su je strašne okolnosti na to naterale. Rukovođenje državnim poslovima kneginja je preuzela zbog maloletstva sina Stefana. Milica se 1393. godine zamonašila i uzela ime Jevgenija.
Do stvaranja kulta kneza Lazara došlo je, po svemu sudeći, u vreme kada je Vuk Branković uživao prvenstvo među preostalim srpskim oblasnim gospodarima.

Većina autora kultnih spisa o knezu Lazaru je zabeležila da je Stefan preuzeo vlast odmah nakon očeve smrti. Jedini koji je zapisao da se to dogodilo tek nakon što je Stefan postao punoletan bio je patrijarh Danilo III. Naveo je da je to bilo kad je najstariji Lazarev sin dostigao „savršeni uzrast“, dodavši da ga je patrijarh blagoslovio, te da se od tada imenovao kao veliki knez Stefan, da se nazvao samodršcem i vladarem Srba. Ovim činom crkva je još jednom jasno naglasila ko ima njenu podršku i ko je legitimni naslednik kneza Lazara. Pretpostavka je da se svečanost odigrala 1392. ili 1393. godine.

Treba reći da je Danilovo delo uopšte jedini izvor u kome je zabeleženo Stefanovo preuzimanje vlasti. Obično se smatra da je to učinjeno na saboru, mada taj termin pisac konkretno ne navodi.

Lik Stefana Lazarevića u kultnim spisima posvećenim njegovom ocu oblikovan je, čini se, u skladu sa njegovim uzrastom i vremenom u kome su spisi nastali. U sceni prenosa kneževih moštiju, koja je centralni deo više spisa, on je pomenut kao neko ko je sa majkom i bratom izašao da dočeka očevo telo. Pojedini pisci su, kako je rečeno, preneli i njihove reči tuge, u kojima su se požalili na svoj položaj. Opet, i u delima koja su nastala krajem XIV i početkom XV veka Stefan se pojavljuje kao osoba kojoj je potrebna pomoć svetog kneza kako bi se izborio sa nedaćama koje su ga zadesile.

Naznačeno je, doista, da se u spisima nastalim posle 1402. godine, on preobražava u kult zaštitnika aktuelnog vladara, kao i u molitveni štit od nevernika. S druge strane, ne postoji dinastički kult kao kod Nemanjića, već na mesto vladalačke porodice dolazi ugrožena otadžbina.

Primećeno je i da se oseka u nastanku kultnih spisa poklapa sa vremenom učvršćivanja vlasti Stefana Lazarevića.

Naoštrene strele u srca neprijatelja

Traženje pomoći od svetog kneza u kultnim spisima nije bilo tema samo prvih godina posle bitke na Kosovu. Monahinja Jefimija je to učinila u svojoj „Pohvali knezu Lazaru“.Zamolila je svetitelja da moli Boga za njegove sinove i one koji im služe sa verom i ljubavlju, pošto su protiv njih podigli pobunu i oni koji jedu njihov hleb, a zaboravivši dobra koja im je učinio.

Razložno se pretpostavlja da se pod pobunom onih koji su bili potčinjeni Lazarevićima misli na zaveru istaknutih vlastelina Nikole Zojića i Novaka Belocrkvića. Knez Stefan je, doznavši za zaveru od izvesnog Mihaila, uspeo da se obračuna sa pobunjenicima. Nikolu Belocrkvića je pogubio, dok je Nikolu Zojića naterao da se zamonaši sa ženom i četiri kćeri. Utvrđeno je da su se ova zbivanja odigrala tokom prve četvrtine 1398. godine.

Kao osmanski vazal, mladi Stefan je predvodio srpske pomoćne odrede u bitkama na Rovinama, kod Nikopolja i Angore. Posle bitke kod Angore je od Vizantinaca u Carigradu dobio zvanje despota (1402), a krajem 1403. ili početkom 1404. godine, stupio je u vazalne odnose i sa ugarskim kraljem Žigmundom od koga je dobio Mačvu, Beograd (u koji je 1405. smestio svoju prestonicu), Golubac i druge posede, a kasnije (1411) i Srebrenicu.

Posle velikog poraza kod Angore, otpočeo je građanski rat u Osmanskom carstvu, ali i sukobi među srpskom vlastelom, prvo između Lazarevića i Brankovića, a potom i između samog Stefana i njegovog mlađeg brata Vuka.

Izvor / saznaj više : gradkrusevac.rs